ORAGONX: THE NEW BIKOL REPUBLIK

BUKAS NA SURAT SA SAKONG MGA KAHIMANWA

i

Rehimen na naman nin bagyo
sigurado, an hambog na duros
susugoon an saiyang mga soldados
na buwalon an mga nagtitindog
na mga kahoy, bararion gabos
an sanga nin saindang pag-iriba,
patumbahon sa daga na rinaranga.
Ipawawarak niya an mga dahon
sa mga ciudad asin kabukidan
yinugyog nin panriribong asin kariribukan.
Mamandahan niya an uran
na bahaon asin sanupon
nin takot an mga namamanwaan,
Isusubol niya an mga daguldol
patoninongon an may tingog na tultol,
Ikukurit niya sa mga kikilat
an ampak asin dahas
nin saiyang matunok na badas.

Alagad, tandaan:
rona kitang nasa mata nin bagyo
asin singsing nin kalayo.
Kaya kamong hamurawon sa habagat,
kamong ornigon asin gapo sa mga angpas
kamong mga bulod na binubuhat
an mga panganoron paitaas,
kamong mga nasa linya nin pabrika,
mga kaminero, mga nagtatanom sa oma,
kamong mga minero, estudyante sa kolehiyo,
kamong mga nagsusurat sa peryodiko
asin minabareta, minaawit kan sakit asin ogma
nin namomotan tang banwa,
kamong mga obrero sa mga disyerto,
barko asin gabos na nagdayo
sa harayong daga asin destino,
madya, tukudan ta an harigi nin satong banwaan
nin satong pagkakasararo asin kaangotan.
Patindugon ta an sangribong bulod
na masabat sa rigmat nin saiyang mata,
masagop sa saiyang pagbulos.
Sa saindang mga likod, satuyang itugdok
pasirangon an saldang nin katotoohan,
an tunay tang kusog asin mana, lindong
laban sa ngirhat nin panahon.

ii

Enot man nanggad siyang maginoo
nagpapatotoo sa atubang nin mga magistrado
an nagsusurat na mga dignos,
mga kostang mariribok
tuyo sanang manraot

Alagad, dai panluyahan nin boot,
mga gamgam na may katalingkasan.
Hilinga! Dayami man lang baga siya
ginibong tawo-tawo, pantakot
sa doros asin hiwas nin oma.

iii

Luway-luway na tuminogdon an kaputikan
sa payo nin mga namamanwaan

asin saro-saro niyang ibiniklad an katotoohan
soboot gabos pangaati sana sa saiyang pangaran.

Putik na siya madaya, an saiyang paghagad dispensa
para duman daa sa dai aram na totoo an sinasabi ninda.

Putik na nagbubutbot sinda sa kaban
nin banwaan o hablok sa kapangyarihan.

Totoo na yaon sa kamot nin mga kaputikan
na ini an katotoohan, o an putik na katotoohan.

Kun kamo nariribongan na sa pagburubalyo
kan putik asin totoo, yaon iyan sa saindong payo.

Kun matudos nindo an garo arong na kuto,
iyo iyan an totoo asin dai nang ibang totoo.

iv

An ngirhat nakalunad sa motorsiklo
may plakang 1972.
Atyan na banggi, may suklob an saiyang payo
hahanapon an saindong agom, aki,
tugang, kabistado.
Daing ibang rason kundi iba
asin tinitindugan ninda an saindang rason.
Kaya magpuka
huhubaon niya an saiyang maskara
pagnahanap na niya an saiyang rason.
nin paghahanap
na katubuan, dai niya mahahanap
asin dai naman makarason.
Sa aga, an uniporme niya
inarmidol pa.
Maagi siya sa saindong atubang, sarong totoong,
mahamot na opisyal asin maginoo.
mantang saiyang kukubrahon
an pinagalan na buwis nindo.

v

Inuulian an katanosan.
Kun tulid, titikoon
kun tiko, tutulidon
nganing magsusog
sa olay niyang tanos.
sisigidon kun maalpog
an pulbos para sa satong dungo
asin nganing dai ta mahiling
sain an dagos.
Kun mapuling ka
iyan ta muklat an saimong mata.
Kun malaboy
tatambunan nin mga gapo,
kun magapo
baluson nin tinapay.
ta nakakapay.
An saiya lang nalingawan,
gabos na ining linalakawan,
minauli sa ginikanan,
an tinampong gabos tang padudumanan.

AN KAIPUHAN

Igwang naghahanap na
arog kaidtong sa Sri Lanka
ginibong sari an dinamita
asin pinasabog na kaiba siya.
Arog na kaini,
ka-desperado an kamugtakan
sa sakuyang banwaan.
Hali an ideya
sa mga suhay an hawak
sa daga o sa payo
na garo an pakikipaglaban
puedeng gibohon sa lumhok nin tukawan
o pagmamando sa harayo.
May sabatan na tinampo
an kapangyarihan asin payo.
Sa daan tang epiko,
pinag-adalan ni Bantong
an kaluyahan ni Rabot
na kinatatakutan nin kadaklan.
Natuturog ini pag-aldaw,
kaya duman niya pinugutan
dangan pinahiling an payo
sa banwaan:
sa gibo asin payo
kita mamumungnan
asin magrurukyaw!

SISIG

Bulanos na an liwanag nin mga bombilya,
garo kamot nin anghel de la guardia
na nagpapaumay sa kamunduan
na nasa lalawgon
kan mga nagbebelar saiya,
natumbang beynte anyos pa sana
sa giyera sa ngaran ni Allah.
Sa samong lamesa, pigaablada
kan nakabitis na kusinero
an soboot espesyal niyang giso:
hutok nin orig na ginamos
sa mayonnaise, kumpletos rekados
asin pinalipot sa ref.
Sa TV, pinahiling an inambush
na soldadong Amerikano sa Tikrit
warak an payo sa tinampo.
Dai nanggad ako nagdutdot pa
sa pighahambog ni chef sa lamesa.

HARANI SA GROUND ZERO

Kun tano ta dai ako nagparetrato
sa tongod kan Ground Zero
siguro ta hiling ko bakong destino
nin turista an lugar nin sobrang
sakit nin kadaklan.
Siguro, dai naman akong namamatian
afuera sa garo enot ko kaidtong pagkamungnan,
kan mahiling ta an mga imahen sa CNN.
Ngonian, garo mayo naman
garo parte na lang idto kan taob-ati nin buhay,
arog kan taas-baba kan stocks sa Wall Street
o baka habo ta lang magiromdoman
an ngirhat na kaya kan katawhan,
siring kaidtong mga nakawararak na bangkay
nin mga Filipino sa mga lumang stereo-views
kan giyera laban sa mga Amerikano
na kinopya ko sa Library of Congress kasubago.

Tagbuswak ngonyan sa sakong kinakamugtakan alagad, taglipot sa sakong banwaan na binayaan. Igwa akong pangaturugan na siya man ngonyan magkaigwa nin pagugbos sa saiyang kadagaan, kabukidan asin kadagatan, sa saiyang mga oma, salog, danaw, mga bulod. Nagigiromdoman ta kan basbasan an satong rona nin makusogon na bagyo asin an satong mga lideres an inaasikaso iyo an Cha-cha, sarong pansasalamanka asin pagsasamantala kan Konstitusyon nganing padagos na madukot an saindang lubot sa tukawan nin poder. Bagay an terminong ini nin bayle bilang deskripsyon kan saindang klase nin politika, atras-abante, na iyo man an kamugtakan kan satong rehiyon dangan ugaring, puros atras an nangyayari. Ngonian, na an Dakulang Sirko na iyo an eleksyon yaon na naman, pinaparadahan kita kan mga sirkero asin mga salamangkero na inaatang an saindang serbisyo para sa kauswagan kan banwaan. Nadangog ta na an saindang pangapodan sa mikropono kasudma. Nagdangog kita alagad hilinga an satong rona.

Nagpapahiling sana na dai ta dapat iaasa an satong rehiyon sa mga politikong linulumot na an lubot. Mahal asin mapapasaon an Bikol nganing bayaan lang sa saindang kamot. Panahon na garo na magisip kita nin alternatibong direksyon para sa satong rehiyon. Mahali ini sa kolektibong panan-aw asin pangaturugan kan mga ordinaryong namamanwaan, mga grupo sa civil society, mga intelektwal, mga yaon sa akademya, mga obrerong kultural, idtong igwang pagranga asin pagmakulog sa rehiyon. Siguro mabibilog ini sa sarong Kongresong Bikol, kun sain an may siring na pagtubod pag-orolayan an saindang pangaturugan para sa rehiyon.

Tama na an panahon na itinao ta sa satong mga lideres asin nagbabalangibog na mga salbador. Nagpalya sinda. An satong kinaagahan yaon sa satong mga kamot. Ta ano ta iaasa ta sa sarong politiko an kun paano mapaparambong an tinanom kun dai ngani ini nakalusbog pa sa oma? Ano an magigibo kan artista, adbenturista o mga ideolohista na dai ngani tataong magdistingo kan realidad asin pangaturugan? An enot iyo kun nagbuburok-burok an saimong tulak. An huri iyo kun hinuhunang ini tanog lang nin jukebox. Sinda an nagpapadangog sato sa jukebox, sa panahon nin iPod, mantang nagugutom kita.

Sa puntong ini, dakul an magiginibo kan yaon sa sektor kultural. Sa paagi kan saindang isusurat, ipipinta, kakantahon o babaylihon, maipapahiling ta an mga pangaturugan na ini. Igwa nang tagbuswak sa sektor na ini, orog na sa literaturang Bikol na nagpoon kan mga huring dekada kan 80. Alagad, an saindang boses nadadangog pa lang sa saindang sirkulo asin sa nagkakaperang akademya. Kaipuhan na maabot ninda an mga ordinaryong mga namamanwaan kun makaka-kontribuer sinda sa pangaturugan na ini. Siguro, sa paagi man kan pagmato asin pagmangno, magin pagbago kan klase o pinangangarugan nin saindang sinusurat o kun para ki isay an saindang sinusurat. Siring man kaini an nangyayari sa sektor kan mga pintor na an paghiling kan funksyon kan arte iyo an sinasabi kaidto ni Picasso, na arteng pansamno sa lanob nin mga apartment. Sobra pa ka-romantiko ki Romeo ni Shakespeare an satong mga pintor, garo baga perpekto pa an korte kan Mayon sa saindang mga kanbas na garo dai nang ibang tema na puedeng tukaron sa saindang mga gibo manongod sa Bikol, na garo dai rinarabrab an Rapu-Rapu o kaya binabaha an mga oma pagabot nin makusog na bagyo. Si Wilson Belarmino naghanap nin ibang dalan asin medium sa saiyang arte, siguro saro ining puedeng susugan man kan iba. Sa musika, kaipuhan tang magkaigwa nin bagong Carmen Camacho asin bagong mga kanta na mapukaw sato bako sa Sarong Banggui kundi sa sarong Bagong Aga. Bakong sarong kurahaw sanang Ako Bikolano kundi sarong mapaliwanag kun tano. Sa akademya, aktibo an mga iskolar, istoryador, pilosopo, paratukdo, teolohistang arog ninda Danilo Gerona, Wilmer Tria, Philip Bersabe, an grupo ninda Stephen Totanes sa Sorsogon, an espuerso ni Jazz Llana sa Aquinas nganing maipaliwanag o taan liwanag an satong nakaagi, an satong inaagihan sa presente sa paagi nin saindang mga sinusurat o kaya pinapasali. Tinataan ninda nin hararom na perspektibo, pagiisip asin gamot an satong realidad bilang mga Bikolnon. Alagad, dai sinda dapat makontento sa momento. Dakul pang hapot na dapat na ihapot para sa Bikol, para ki isay an kasaysayan, ano an satong pilosopiya sa espasyo asin nahihiling daw kan mga Bikolnon an saiyang Kaglalang sa arin man na espasyo nganing ikonsiderar na an paglapas sa daga sarong paglapas sa kaggibo kaini?

Kaipuhan na masusteniran an pagbuswak na ini, kun makakataong alternatibong bisyon an mga yaon sa sektor intelektwal. Nakaatubang sinda sa puersa kan pagiisip na nabilog kasabay kan pagbilog man kan sistema kan satong gobyerno, sa sistema politikal, alagad may ugat sa lumang sistemang feudal. May haloy na ining kabatiran, boot sabihon may ginurangan na, may tradisyon. Digdi man dapat labuton an kabilugan kan botog nin saindang pilospiya. May mga lokal na gobyerno na digdi sa Bikol na nagpahiling nin karahayan nin pagpapadalagan nin gobyerno o good governance. Naipahiling ninda na - kaya tang mga Bikolnon. Alagad, orog ining mapapatunayan na marahay ining saindang eksperiencia sa pagpapadalagan nin lokal na gobyerno kun mapapa-otob man ini sa ibang banwaan o lugar sa rehiyon. Siguro, an eksperienciang ini asin liderato, katabang an manlaen-laen na sektor nin namamanwaan, an puedeng mangenot o makatabang man sa pangaturugan na ini.

Saro kan nangenot kan inaapod na Harlem Renaissance, o panahon kan pagbutwa kan mga tawong may kolor sa Amerika kan mga dekada 20 iyo si Langston Hughes asin sabi niya:

Kaputan tang higot an mga pangaturugan
ta kun an mga pangaturugan maghali
an buhay sarong omang ilado,
pano-pano nin yelo.

Kaputan tang higot an mga pangaturugan
ta kun an mga pangaturugan magadan,
an buhay sarong gamgam
na an bararing pakpak dai maikampay.

Mangaturugan kita para sa Bikol asin taan ta ini nin katotoohan, ngonyan!

Saro kan kaibahan ko sa Batch 2005 kan mga International Ford Foundation Fellows an nagiromdoman ko kan madalan ko an pelikulang ini ni Benji Garcia. Si Jovel Ananayo Tourism Officer kan provincial government kan Ifugao, nagaadal man ngonian digdi sa Estados Unidos nganing mapuho an orog pang pagkaraot kan bistado sa mundong Banawe Rice Terraces o inaapod nindang pay’o. An Batad, Batad sa Paang Palay sa kompleto kaining titulo, saro kan mga partisipantes asin solamenteng hali sa Pilipinas, sa ginigibong Cinequest Film Festival digdi sa San Jose, Ca.; saro ining international film festival. (Sa pagbukas kaini kan sarong semana, an tampok na pelikula iyo an obra ni Mira Nair, an saiyang adaptasyon kan nobela ni Jhumpa Lahiri na may titulong The Namesake, na nanggana nin Pulitzer Prize.) Sinimbag kan Batad an duwang pangenot na dahilan kan pagkaraot kan pay’o. Enot iyo an mga darakulang bulati na garo minalabot asin minataong dalan sa dagos na pagkabulwag kan mga tambak o pilapil kan pay’o. Mantang dai ipinahiling kun gurano kadakula ini, pinasalom man sa mga paradalan an epekto kaini sa pay’o duman sa eksena na higos na piglilinig ninda Gina Alajar (sa papel nin sarong inang Ifugao na nakagakod sa harong asin tradisyon kaini) an tambak. Nagpahiling ini na bakong bilang documentary an katuyuhan ni Garcia para sa pelikula kundi sarong bilog na istorya nin sarong komunidad asin kun paano ini naapektuhan kan pagbabago na nangyayari sa kapalibutan kaini. An pagbabago nag-abot sa kamawotan ni Ag-ap (na pinapelan ni Cris Galura sa inosente pero may katudan na pagarte) nganing magkaigwa nin padis nin pangharabas na sapatos. Sa kamawotan na ini nagitok an istorya kan pelikula na garo dinara talaga ni Galura, kaya dai ako nagngangalas na siya palan an napiling Best Actor kan 2006 Philippine Film Festival kun sain napili man an pelikula para sa Best Screenplay. Afuera sa mga dikit na teknikal na riparo (halimbawa sa dubbing kan tinataram ni Alajar na digdi garo dai maray napahiling an bistado niyang kakayahan sa pagarte asin tanog - garo nagin eskaparate an pelikula nganing ipadangog an manlaen-laen na instrumento kan mga Ifugao na nagsusurusangli asin minalataw sa masunod na eksena); sa kabilugan matanos an pagkakagibo kan pelikula na saro man kan mga rekomendado kan mga kritiko digdi.

SA CITY ISLANDS, 2 ALDAW PAKATAPOS KAN SAKONG COMPLEANO
(para ki Gani asin Robie)

Iyo, iba man nanggad
digdi an mga aniit asin kasag
malaman, dasok sa memorya nin dagat
yaon sa tahaw nin samong pagkarayoan.
Alagad, ano daw
ta hinihidaw ko ngonian
an suka, sili asin tinadtad na bawang
minapanagom kan dara niyang
mainiton na pangudtuhan:
dinoradong patos sa dahon
nin batag na linubluban,
sararadit na mga ugama
nadakop kasuodmang aga
asin tubig sa pigingodngoran na daud.
Ay, pakatapos nin saiyang pagkarigos
an parong kan kadlom asin puga
hali sa saiyang buhok
minasuklob sa laog kan samong payag-payag
sa tahaw nin nagdidiklom na kaomahan
asin muraway na boot,
igwa pa akong natatadang kusog
nganing mag-arado bago kami magkaturog.

01-13-07, N.J.

VIAJE

Lunad nin Greyhound
haling Norfolk pasiring New York
ini an biyaheng daing gusot,
garo sarong pagturog
sa inarkilang kuartong malipot,
an kama, malumhok,
an saiyang hinangos, mahamot.

Sa saimong pagmata
garo baga dai sana,
mayong paaraman,
mayong ni ho, ni ha.

Duman sa ginikanan kong banwaan,
an pagpa-Iriga haling Manila
garo pakikipagdurog
sa babaying haralaba an kuko.
Pagpukaw saimo pagka-aga
pano-pano ka nin kamros
sa saimong abaga asin likod,
an lawas mo abaang kukulog.

Alagad sa pagsuruhayan
igwa pang pababay-babay
asin hapot asin agdang:
“promise, ha?”

- 01-14-07, N.J.

PAGHIDAW SAIMO

Afuera sa kolor asin pagnamit,
magin sa tono nin boses,
saro pa ining minapasaluib
kan sakong pagigin estranyo
sa malipot na ciudad na iniho:
ining mahibog na jacket na anit,
sarong subling termino asin terno
pansagang sa niyebe para sa sakong kublit
tood sa tropikong malanit na init.

Ay, kuta ika an sakong kabit-kabit digdi
sa paglalakaw-lakaw sa maambon na kalye!

- 01-15-07, N.J.

PAGHAHANAP KAN NIYEBE

Pauling San Jose haling New Jersey
iniisip ko kun hihidawon ko an niyebe
na iyong rason kaya ako nagdigdi
sa parteng ini kan Amerika
hali sa masaldang na California.
Dapat talaga taglipot na
alagad, abot na ako maghali
dai ko man lang ini namati.

Haros kabangang sanggatos na taon
akong nabuhay na garong palmera
sa sakong tropikong isla
mayo man garong pagkakaiba
kun dai ako makakapot nin malipot na bola nin isnow.
Alagad, sigurado ako na an mga pino
maninibago siring sa mga layas na ganso
asin pato na kasubago pagtangad ko
pa-uli na an layog haling habagat,
Ribong na soboot an panahon,
sabi kan CNN, asin tama si Al Gore.
Magin man an naghapot
kun paano matatapos
an kinaban, kun sa kalayo o sa lipot?
Dai naman sako mahalaga
kun arin sa duwa.
basta para sa sako, kun magabot ini,
dapat madali asin mayong pinipili.

01-17-07 Virginia Beach

In saying that his culture and language have the right to exist and that no one has the

right to take them away, James Kelman was not only declaring the Scottish peoples’

human right to exist in this planet, but he was also asserting the place for his own

kind of writing. The kind of resistance to his writing, described as a “disgrace” by one

of the juries in the Booker Prize which he won in 1994; shows the snobbery and

disdain towards Scottish culture in England, where, as Kelman himself said in an

interview, they had existed as some kind of a colony for hundreds of years. It bares

cracks and props the existence of several Englishes in the (otherwise) hegemonic

empire called English literature. It also establishes Kelman’s unique and

unmistakable voice and style of writing.

I will not discuss here the marginalization of the Scottish people in England, nor of the

debate on the empire writing back; but on the distinctive marks of Kelman’s writing and

his place in the larger literary realm. A common complaint, echoed by one of the

participants in the recent reading Kelman did at the Martin Luther King Library,

concerns his language, particularly, his generous use of the “fuck” word. In the same

reading, Kelman explained that his use of the word doesn’t have the “sexual”

connotation most readers think of. He uses it for emphasis, he stressed. In this

incident, we can see an underlying and unexpressed expectation among readers, of

what or in what kind of language literature should be written. They expect that it should

be in the “polite English accent” of one of his inveterate gambling characters in his

short story collection, Busted Scotch, who goes by the non-de-plume Cute Chick!

Kelman subverts this, as in this self-same terse story where the exclamation mark

appended in the Cute Chick’s name perhaps graphically summarizes his mockery and

satire of the English woman gambler. In most of his works, though, Kelman’s

subversion of the prevailing linguistic preference is through his use of the Scottish

language, an inferior, if measured in the snobbish English literati. No wonder, the

same Booker judge dismissed How Late It Was, How Late, as the work of a drunkard.

Nevertheless, it is precisely through his use of his native Glaswegian tongue that gives

Kelman’s ouvres their identity. In a BBC interview, Kelman, aside from his own

personal politics, hinted the reason for this choice. He sees the kind of English

literature being taught in the academe as a continuing imperialism and control of

England and the upper class, a view he shares with critic Terry Eagleton who studied

the employment of literature in England’s colonial project. Kelman also rejects the

idea of a Great Literary Tradition and said that writers should be concerned with

immediate issues like everyday speech and politics.

Reading How Late It Was, How Late and Busted Scotch, I saw the logic of this choice.

The dialect gives Kelman that affinity and familiarity with his characters and their

stories; and in the process, give them authenticity and sincerity. I saw this in Kelman’s

reading where I heard his quaint diction and suspected the underlying oral tradition in

his writing. Kelman’s language also give him the facility to write about his own kind of

politics, that of the lives of the lower class, the wretched of the earth, so to speak. I am

not sure what gives rise to what, that is, whether it is his language or his politics and

vice versa; but what is important is that he is effective in both. I can say they become

complimentary, each one strengthening the other. Because of his working class

background (Kelman worked once as a bus driver), he can powerfully write about a

father ducking his son in a vat of acid, in some sort of euthanasia; in “Acid”, which is

perhaps a condemnation of the working conditions in industrializing England. In “Not

not while the giro”, he talks about a Walter Mitty kind of character who is in the

government’s welfare. In “How Late it was, How late”, he writes about Sammy, whose

name is an obvious cut-out from Kafka’s George Samsa, whose transformation into an

insect is echoed in Sammy’s waking up blind one day. His liminal stories and

characters, and their language, give Kelman’s writing its distinctive identity.

Another mark of Kelman’s writing is his narrative technique. It flows from his language

and his existential view of life. Under this view, what matters is the present; devoid or

divorced from rational explanation. It is because of this thinking that Kelman’s

characters are thrown in so real and present quandary, where they struggle much like

George Samsa when he woke up one day an insect. The struggle takes the form of

introspection and self-interrogation and thus, their thoughts vacillate from firmness and

indecision, from certainty to doubt. The narrative also becomes so focused on that

present struggle. In “How Late it was, How late”, for instance, much of the earlier part

of the story is focused on Sammy’s walking out of the police station and his effort to find

his way back home. A reader gets in much of Sammy’s difficulty as he literally gropes

his way, inch by inch, block by block in the street, holding on to walls, lampposts or

people’s bodies he occasionally bump into. The secret is in the narrative technique,

which perhaps is much like a frame-by-frame shot of a character. Kelman explained

that by shifting the narrative point of view and the tense of the action, the reader gets to

have multiple views of the character, including his internal ruminations.

An effect of this technique is on the sense of time. Readers who had been used to the

fast-paced narrative of film will perhaps find Kelman’s writing dragging. Yet, precisely,

it is the existentialist technique for the reader to be riveted on the drama-of-the-

moment as it is enacted by a character. In Kelman’s case, the existentialism of his

characters do not have the pessimism of Camus’ characters. Instead, like Sammy,

they are hopeful, struggling and exercising their human capacity of choice. It is no

surprise that while Sammy is blinded at the start of the story, he vanished at the end of

the story, metaphorically to quote the novel, out of sight. It is an end absurd and ironic,

but triumphant. This, along Kelman’s distinctive language and politics, give his work

its sense of triumph even amidst the metaphorical blindness to them.