ORAGONX: THE NEW BIKOL REPUBLIK

An pagdayo sa ibang nasyon kaluyahan nin gamot. An mga napa-ibang lugar biktima nin ekolohiya. Sa tahaw ninda asin an nagsusustenir na daga, may salugsog na nagtadom.

Ernesto Galarza

Duman sa harong, ini an mga pangaturugan na sakong pinapangaturugan
sa islang kun sain an saldang pirmeng maliwanagon
bakong arog kaining halangkaw na edificiong pirmeng madiklomon:
paiskwelahon an anom kong mga aki asin balukaton
an natatada kong minanang daga
(ay, kun kuta an istambay kong agom
arog ka pursigido kan mga panaka sa hagyan
dai kuta napasakamot idto
ni Don Serafin asin an apat niyang kabalyero.)

Sinda na daw ini? Kukuanon na ninda ako?

Ay, alagad nagin mailom ako.
Kada pagduman ko sa mercado
minabakal akong perang kilo nin asin sagkod apog,
nakatago sa sakong basket.
Kun bangging mayong bulan, pakatapos kan sakong klase,
tood an sakong mga kamot
sa pagbabaak asin pag-aasin kan mga sira
nadakop kan sakong ama sa lawod.

An mga alon daw ini o an mga panaka sa hagyan?

Ay, maboot an dagat, alagad huli sa mga dinamita
asin hilo
nagdikit an populasyon kan mga sira
na siguro nagpasiring na sa kun sain

na arog ko.

Binayaan ko an blackboard asin an sakong mga aki,
(sa pangangataman kan tugang kong sinanglian na ako
sa papel kong ina asin agom, an mga matatabil an dila)
nganing mag-ataman kaining aking matagas an payo
sa madiklom, madiklom na kuwartong ini na kasing kantidad
kan daga, pambayad sa pasaporte
asin singil kan recruiter
para sa pangaturugan kong makapagtrabaho sa abrod.

Alagad si sir, magpoon kan enot kong aldaw
hinihiling akong garo dai akong sulot
rinirikisa an sakong atubang, an sakong likod.
Huli kaini, si ma’m hinihiling man ako
na may pagdududa, garo baga
kinakakan ko si pagkakan kan aki
(na iyo man talaga asin si para sa dayo,
ta kulang pa sa ido an tinatao sa sako)
Asin magpoon sa mga burarat asin burikat na mata,
magpoon sa mga kurahaw na istranyo an kahulugan sa sakong talinga
alagad kaagid nin salugsog sa sakong puso, nagabot an maluhay na pagkamang
nin mga kamot sa sakong tabay pagkakabanggi,
asin an mga biglang taplong na pinaparong an ilaw sa sakong payo.

Asin dai ako sinusueldohan
nin perang bulan, bulan, bulan.
Asin mayong surat haling harong an nagaabot,
nin perang bulan, bulan, bulan.

Langaw daw an nagtataptap sa salming kan bintana?

Kaya ginibo ko sana an tama,
an ginigibo kan mga agom kan mga parasira duman sa samo kun banggi.
Ngonian an asin sagkod an apog
bahala na sainda sa aparador.
Kung mag-abot sinda, dai ninda ako madadara.
Malayog akong arog kan langaw sa bintana.

EMILY’S LETTER

Migration is the failure of roots. Displaced men are ecological victims. Between them and the sustaining earth, a wedge has been driven.”
- Ernesto Galarza

Back home, these are the dreams I dreamed

in the islands where the sun is always bright

unlike this high-rise flat where it is always night:

send my six children to school and redeem

what remains of my inherited land

(ay, if only my by-standing husband

was like these relentless hooves on the stairs

it would not have been taken

by Don Serafin and his four horsemen).

Is it them? Are they now going to take me in?

Ay, but I have been discreet.

Each time I went to the market,

I bought several kilos of salt and lime,

stashed in a basket.

On moonless nights, after my classes.

my hands are deft

in slitting and salting the fishes

my father caught from the depths.

Is it the waves or the hooves on the steps?

Ay the sea was kind, but for the dynamites.

and the poison.

There was a decline in the population

of fishes which have perhaps moved somewhere else

as I am.

I left the blackboard and my children behind,

(with my sister who had taken over my role as both

mother and wife, those reeking gossips)

to care for that spoiled brat

in this dark, dark flat that was worth

our land, payment for the passport

and the job recruiters fees.

For my dreams, gone overseas.

But my Sir, since day one

had been looking at me as if I had nothing on

examining my front, my behind.

In turn, my Madam, would look at me

with suspicion, as if I had eaten the food

in the fridge for the kid (which I did and the dog food,

as I only get a plateful less than the dog.)

And from stares and glares,

from shouts strange in meaning to the ear

but kin to pins in my heart; came the slow creeping

of hands on my lap at nights,

and the sudden slaps that turns out the light in my head.

And I was never given my pay

for months, months and months.

And no letters from home arrived,

for months, months and months.

Is it a fly that tap, tap on the window glass?

So I did what was right.

what fishermen’s wives do back home in the night.

Now, the salt and the lime

will take care of them in the closet

When they come, they’ll not take me in.

I’ll fly like the flies on the window pane.

In the Chile and Kuwait of the night
I shall Rome your Tehran.
There’ll be no Russia in my Hungary for you
as you lay there on the Sofia,
Perth and merest of Beijing.
O keep still, Kenya?
Zaire all mine.
I’ll Venice and go Oslo.
Norway that I will Delhi
for I am Amman too.
So let my Iceland and Greece on your Holland,
my hands cup your Brussels and the Bucharest underneath,
my lips kiss your Naples, Tangiers and Zurich
with Hanoi.
NIger the gods can stop me.
They Congo and be the first to Haiti me with Iraq.
They can Bern and leave me a Belize.
Let them rage
and go Madrid.
But I will Kiev this Wales
Denmark this moment
that it may not Paris.
Oh, sweetest Seoul,
I Libya!

Buko ading pigtubog na bagay.
Kinutkot ading galin kabatwan ag lanipgang
mga kariribukan,
kinaykay sa sunson na rarom kana mga baybay
na mga pagririnabungan ag kariribungan,
binaga, dinalisay sa kalayo
kana mga bungguan sa payo.
Ana linuwas akong ako,
uda salak ag purong-puro
a bulawan kong pagka-silencio.

Ironggon ana lutow a mga tono
sa entablado, sira nagaarana
ka talinga kana publiko, mga salog
na makarawkasaw ana sulog,
alagad madaling matukran,
madaling matugkaran ana kasagkuran.

Diri ninyo masusukol a kanakong rarom,
o ulaton akong makarumrom o magparumrom.
Pirme sana ko san ula-an,
baga na su unang aldow sa Grade I,
nagmamasid sana, naguulat na magbagting
ag paulion na ni mam.
Magbat ana rira ko, ag a mga ngangabilon
mal na pagparasayangon.
Kin mabubuka man a kanakong nganga
a rason sana ta recess na.
Nungka kamong mag-asa
na ako mighands-up ka kamot
o kaya mig-recite na baga na san klase.
Sinubol ako ni Daddy sadi na matoninong,
ilom man baga su boses ni Ninoy
ku kamo abrasahon.
Ag bukong a kanako kunong tinitundugan
kamong mga ngula ag mga palang kadaklan?

(San Jose, Ca. May 18, 2007)

(para ki Abang)

Idtong mabaskog asin mapula-pula pa an buray
haling binuno sa handaan mas marhay,
iyong reseta kaidto kan mga gurang
na ipakakan sa aking dai nakakataram.

Kaining huring fiesta,
iba si hinungit ninda sa banwaan.
Nagkaigwang kusog bigla
an dila kan mga pula asin mga puta
garo baga an Bakal na Espiritista naghilig
asin kinahiligan sinda
ta may dara-dara pa ining
mga puting sobre may laog na nagririsik-risik pa.

Totoo mga katood, sinasabi ko saindo
Bagong Pentecostes an aldaw na idto.
Igwang nagtararam na maisog manongod
sa demokrasya, sinurog
asin nakipag-ulian sa dai ninda kaiba
inuli asin inula si saro sainda.
Sabi man kan nakasutana,
“dai baleng dayo sa lugar ta
an mahalaga may mejoras siyang dara-dara.”
Duman sa kadlagan, an mga rungaw na ido
kan procurador sibot-sibot sa pagpapasunod
kan mga kordero sa tangkal.

Tandaan, mga katood, 2007 ini
asin bakong panahon ni Kristo
alagad sinaro-an man ako
kaya dangugon nindo an dai ko tinataram.

Puede sigurong apokalipsis na
ta may aking nagtaram laban sa gurang
mantang an gurang dai nagpakagurang,
an mga magkakaiwal
nagturukaw na iribahan
sa doot nin matunok na kahadian.

Para mientras,
si tinaan kan banwaan
nin kapangyarihan kan saindang dila,
pigdidila-dilaan na sinda
mantang nagtatais kan saiyang pantabas
sa pagbalik saiya kan mga puting sobre
na iyo man talaga an may sinasabi.

Kaya ako nagtaram,
boot ko lang ipagpag an alpog
kan satong banwaan, mga katood.

(San Jose, Ca. May 15, 2007)