ORAGONX: THE NEW BIKOL REPUBLIK

Tagbuswak ngonyan sa sakong kinakamugtakan alagad, taglipot sa sakong banwaan na binayaan. Igwa akong pangaturugan na siya man ngonyan magkaigwa nin pagugbos sa saiyang kadagaan, kabukidan asin kadagatan, sa saiyang mga oma, salog, danaw, mga bulod. Nagigiromdoman ta kan basbasan an satong rona nin makusogon na bagyo asin an satong mga lideres an inaasikaso iyo an Cha-cha, sarong pansasalamanka asin pagsasamantala kan Konstitusyon nganing padagos na madukot an saindang lubot sa tukawan nin poder. Bagay an terminong ini nin bayle bilang deskripsyon kan saindang klase nin politika, atras-abante, na iyo man an kamugtakan kan satong rehiyon dangan ugaring, puros atras an nangyayari. Ngonian, na an Dakulang Sirko na iyo an eleksyon yaon na naman, pinaparadahan kita kan mga sirkero asin mga salamangkero na inaatang an saindang serbisyo para sa kauswagan kan banwaan. Nadangog ta na an saindang pangapodan sa mikropono kasudma. Nagdangog kita alagad hilinga an satong rona.

Nagpapahiling sana na dai ta dapat iaasa an satong rehiyon sa mga politikong linulumot na an lubot. Mahal asin mapapasaon an Bikol nganing bayaan lang sa saindang kamot. Panahon na garo na magisip kita nin alternatibong direksyon para sa satong rehiyon. Mahali ini sa kolektibong panan-aw asin pangaturugan kan mga ordinaryong namamanwaan, mga grupo sa civil society, mga intelektwal, mga yaon sa akademya, mga obrerong kultural, idtong igwang pagranga asin pagmakulog sa rehiyon. Siguro mabibilog ini sa sarong Kongresong Bikol, kun sain an may siring na pagtubod pag-orolayan an saindang pangaturugan para sa rehiyon.

Tama na an panahon na itinao ta sa satong mga lideres asin nagbabalangibog na mga salbador. Nagpalya sinda. An satong kinaagahan yaon sa satong mga kamot. Ta ano ta iaasa ta sa sarong politiko an kun paano mapaparambong an tinanom kun dai ngani ini nakalusbog pa sa oma? Ano an magigibo kan artista, adbenturista o mga ideolohista na dai ngani tataong magdistingo kan realidad asin pangaturugan? An enot iyo kun nagbuburok-burok an saimong tulak. An huri iyo kun hinuhunang ini tanog lang nin jukebox. Sinda an nagpapadangog sato sa jukebox, sa panahon nin iPod, mantang nagugutom kita.

Sa puntong ini, dakul an magiginibo kan yaon sa sektor kultural. Sa paagi kan saindang isusurat, ipipinta, kakantahon o babaylihon, maipapahiling ta an mga pangaturugan na ini. Igwa nang tagbuswak sa sektor na ini, orog na sa literaturang Bikol na nagpoon kan mga huring dekada kan 80. Alagad, an saindang boses nadadangog pa lang sa saindang sirkulo asin sa nagkakaperang akademya. Kaipuhan na maabot ninda an mga ordinaryong mga namamanwaan kun makaka-kontribuer sinda sa pangaturugan na ini. Siguro, sa paagi man kan pagmato asin pagmangno, magin pagbago kan klase o pinangangarugan nin saindang sinusurat o kun para ki isay an saindang sinusurat. Siring man kaini an nangyayari sa sektor kan mga pintor na an paghiling kan funksyon kan arte iyo an sinasabi kaidto ni Picasso, na arteng pansamno sa lanob nin mga apartment. Sobra pa ka-romantiko ki Romeo ni Shakespeare an satong mga pintor, garo baga perpekto pa an korte kan Mayon sa saindang mga kanbas na garo dai nang ibang tema na puedeng tukaron sa saindang mga gibo manongod sa Bikol, na garo dai rinarabrab an Rapu-Rapu o kaya binabaha an mga oma pagabot nin makusog na bagyo. Si Wilson Belarmino naghanap nin ibang dalan asin medium sa saiyang arte, siguro saro ining puedeng susugan man kan iba. Sa musika, kaipuhan tang magkaigwa nin bagong Carmen Camacho asin bagong mga kanta na mapukaw sato bako sa Sarong Banggui kundi sa sarong Bagong Aga. Bakong sarong kurahaw sanang Ako Bikolano kundi sarong mapaliwanag kun tano. Sa akademya, aktibo an mga iskolar, istoryador, pilosopo, paratukdo, teolohistang arog ninda Danilo Gerona, Wilmer Tria, Philip Bersabe, an grupo ninda Stephen Totanes sa Sorsogon, an espuerso ni Jazz Llana sa Aquinas nganing maipaliwanag o taan liwanag an satong nakaagi, an satong inaagihan sa presente sa paagi nin saindang mga sinusurat o kaya pinapasali. Tinataan ninda nin hararom na perspektibo, pagiisip asin gamot an satong realidad bilang mga Bikolnon. Alagad, dai sinda dapat makontento sa momento. Dakul pang hapot na dapat na ihapot para sa Bikol, para ki isay an kasaysayan, ano an satong pilosopiya sa espasyo asin nahihiling daw kan mga Bikolnon an saiyang Kaglalang sa arin man na espasyo nganing ikonsiderar na an paglapas sa daga sarong paglapas sa kaggibo kaini?

Kaipuhan na masusteniran an pagbuswak na ini, kun makakataong alternatibong bisyon an mga yaon sa sektor intelektwal. Nakaatubang sinda sa puersa kan pagiisip na nabilog kasabay kan pagbilog man kan sistema kan satong gobyerno, sa sistema politikal, alagad may ugat sa lumang sistemang feudal. May haloy na ining kabatiran, boot sabihon may ginurangan na, may tradisyon. Digdi man dapat labuton an kabilugan kan botog nin saindang pilospiya. May mga lokal na gobyerno na digdi sa Bikol na nagpahiling nin karahayan nin pagpapadalagan nin gobyerno o good governance. Naipahiling ninda na - kaya tang mga Bikolnon. Alagad, orog ining mapapatunayan na marahay ining saindang eksperiencia sa pagpapadalagan nin lokal na gobyerno kun mapapa-otob man ini sa ibang banwaan o lugar sa rehiyon. Siguro, an eksperienciang ini asin liderato, katabang an manlaen-laen na sektor nin namamanwaan, an puedeng mangenot o makatabang man sa pangaturugan na ini.

Saro kan nangenot kan inaapod na Harlem Renaissance, o panahon kan pagbutwa kan mga tawong may kolor sa Amerika kan mga dekada 20 iyo si Langston Hughes asin sabi niya:

Kaputan tang higot an mga pangaturugan
ta kun an mga pangaturugan maghali
an buhay sarong omang ilado,
pano-pano nin yelo.

Kaputan tang higot an mga pangaturugan
ta kun an mga pangaturugan magadan,
an buhay sarong gamgam
na an bararing pakpak dai maikampay.

Mangaturugan kita para sa Bikol asin taan ta ini nin katotoohan, ngonyan!