ORAGONX: THE NEW BIKOL REPUBLIK

Nagiromdoman ko si Rene Sarmiento bilang saro sa matibay na delegadong haling Catanduanes sa 1986 Constitutional Convention, kun dai ako nasasala. Alagad, bako ining manongod saiya kundi sa mga pigpahayag niya sa ginibong Philippine Election Forum kun sain sinabi niya na dai na maootro an Garci scandal asin tanganing maibitiran an “political turncoatism”, kaipuhan may ley na nagbabawal kaini. Sa enot na punto, sinabi niya na suportado niya an prosopuesto na i-record an ano man na apod sa telepono kan mga kandidato sa isay man na opisyal kan COMELEC. Sa ika-duwa, pigtukdo niya an kawaran nin ley na nagbabawal sa mga alibangbang sa politika. Sabi niya, kun igwa kuta kan siring na ley, dai kuta nagkaigwa kitang arog ki Tessie Oreta na paluha-luhang naghahagad nin dispensa sa mga suportadores kan sinipang Presidente Joseph Estrada.

Tama si Teddy Casino, an problema ta ngonian iyo an kawaran nin pagtubod kan mga namamanwaan sa satong gobyerno. And this government deserves that distrust. Maski i-record pa an gabos na mga apod nin isay man na politiko, an hapot iyo, siisay masaray kan mga pigrecord na apod na ini? Definitely, bako an COMELEC na poon pa kaidtong panahon ni Marcos, defisilon magkaigwa man lang nin maski ga-muta na kredibilidad sa pagbilang nin boto. An kahapotan kan mga Romano kun siisay maguardia sa mga guardia, angay digdi sa sitwasyon na ini. Dai pa nakakabawi o napapakarhay kan COMELEC an record kaini sa Garci scandal. An sabi ni Rene, dai man kaya daang nagplantsar nin kaso laban ki Garci, gabos man lang daa, soboot; mantang may prinsipyo nin presumption of innocence an satong ley. Ow, common. Sa nagiromodoman ko kan satong kasaysayan, nagpopoon na kuta an satong Kongreso na dangogon an Garci scandal, naghagad na nin dispensa si Gloria, alagad anong nangyari? Siring man kaini an prosopuestong ini, saro sa mga kurtina na luhay-luhay minatahob asin minapalingaw sato kan kasaysayan.

Dai ta kaipuhan nin dakul pang mga lakdang o ley. Kun igwa kuta nin delicadeza o supog an satong mga lider arog kan mga Hapon, dapat nagbaba na sinda Gloria sa puesto, maski dai na mag-sepuku; o kaya si Oreta dai na makakabayle pa sa telebisyon. Dai ta kaipuhan nin mga nakasurat na ley, kundi an mga dai nakasurat na indibidwal asin kolektibong makusog na posisyon asin prinsipyong moral. Nagiromdoman ko na an Constitutional Convention ni Rene an nag-papusog kan prinsipyo nin konsultasyon sa civil society. Alagad, ripasoha daw tabi nindo an satong kasaysayan kun pano ini pinabirik kan presenteng administrasyon nganing ma-amedaran an parehong Konstitusyon asin masiguro an saindang padagos na pagtenir sa puesto. An punto ta iyo, na mayong matagas na karne sa gutom na ido. Hilingon ta an parada asin listahan kan mga kandidato sa pagka-Senador magin sa lokal na puesto, maaaraman tang mayo kita kan siring na mga prinsipyo. An hiling ta sa ehersisyo politika, garo fiesta, sarong dalanon na kaipuhan may artista. Quese hudang maelehir an sarong artista na mapara-tangad tangad man lang sa kisame sa Senado o mabubuka lang an ngimot kun mamerienda. Parte man kita kun tano garo sirko an satong vida politika. An nakukua ta iyo an bagay man sana satuya.

Dai na siya asin an kaya ko na lang ngonian,
an kaya ko na lang ngonian tanawon siya sa harayo.

Naghali lang siyang may kapot na mara
may kapot na mara sa paglapag nin usa.

Duman sa bukid an tribo sa balyo
an tribo sa balyo nahiling siyang gayo

asin pigbayaran niyang mahal, kan sakong mahal
an sakong usa sa saindang abaga

daing sungay na nagkakalay sa saindang abaga
nagkakalay sa saindang mara.

Ngonian na banggi mantang an sakong mga ka-tribo
an sakong mga ka-tribo nagsasayaw nganing siya balukaton

sa paagi nin mara na nakatukdo sa mga bitoon,
mga bitoon na nagpupula na

dai ko siya basta tatanawon na sana sa harayo,
sa harayo mantang naglalaad an sulo

mantang nagsasayaw sinda palibot saiya
palibot saiya, an saiyang payo sa puro kan saiyang mara.

LAMENTATIONS

He’s gone and I can only now,
I can only now, see him from afar.

He had only gone with a spear in hand,
with a spear in hand after a deer.

In the mountain a tribe yonder,
a tribe yonder saw him there

and paid it dear my dear,
my deer on their shoulders

without antlers on their shoulders hanging,
hanging on his spear.

Tonight as my village men,
my village men dance to ransom him

with spears that point to the stars,
the stars that are reddening

I can’t only watch him from afar,
from afar, amidst rising fire

as they too dance around him,
around him, his head, on the tip of his spear.

The Arroyo administration is on a roll. Nahahandal ako na mapadagos pa ini sa eleksyon. Huna-hunaon nindo iyan. Dai pa ngani na sarong bulan na mataan nin onra an ‘Pinas bilang pinaka-CORRUPT na nasyon sa Asia, uya na naman an panibagong onra. Pinatotoohan kan Permanent People’s Tribunal(PPT) sa saindang pagdangog sa The Hague, sa Netherlands an “gross and systematic violations of human rights, economic plunder and transgression of the Filipino people’s sovereignity.” Wow! Kun masakit maka-grand slam si Tiger Woods sa golf, garo mahalnas an pagani nin mga onra kan administrasyon ngonian na taon.

Orog an onra kaini sa hiling ko ta kabali sa Tribunal iyo an nobelistang Hapon na si Oda Makoto, saro sa mga pinangaranan kan Time magazine na Asian Hero (iyo, arog garo ninda Cory Aquino, Efren Bata Reyes, Egie Duran Apostol asin Letty Magsanoc); asin an taga Malaysiang social activist na si Irene Fernandez. Nagigiromdoman ko na sa sarong nobela, pigkondena ni Makoto an saiyang nasyon mismo sa papel kaini sa Ika-2 giyera mundial. Sabi kan Time, “Oda has the courage to fight for what he believes, a precious rarity in modern-day but still passive Japan.” Si Fernandez man, tinaan kan Right Livelihood Award “for her outstanding and courageous work to stop violence against women and abuses of migrant and poor workers.” Sa mga naginibohan pa lang kan mga tawong ini, talagang may kredibilidad si saindang desisyon na sabi ngani kan presidente kan PPT na si Francois Houtart (siya sagkod si Makoto magkaiba sa enot na pagdangog kan human rights record kan ‘Pinas kan 1980 sa panahon ni Marcos, sarong bagay na nakatabang sa pagpabagsak kan diktatura), “may be legally non-binding, it is nevertheless morally binding.”

Dai ako nagngangalas, siring sa dati, na an enot na nagkutat pakaluwas kan findings kan PPT iyo an Justice Secretary na garo may dagdag na papel bilang personal na tagasurog kan Presidente. Dai ko maintindihan an reaksyon niya. Bakong arog man talaga kaini an aasahan na aabutan kan ‘Pinas kun mismo an departamentong dapat masiguro sa husticia kan kadaklan, pirong an mata sa saindang mga agrangay? Saro man si parataram kan Commission on Human Rights na marikas man si depensa pero an opensa kan saiyang ahencia sa derechos humanos maluya. Nakua na ninda an saindang hinahanap asin hinahalat, nagrereklamo pa. Masakit talaga.

Siring sa sinabi ko sa sakong enot na blog, inaasahan ko pa an sarong onra para sa nasyon asin ini mangyayari sa maabot na eleksyon. Pagmanggana an Team Unity, matubod na akong talagang psychic ako.

(Puedeng hilingon an findings digdi:http://philippinetribunal.org/index.php?option=com_content&task=view&id=22&Itemid=33)

Anong boot sabihon ni Andaya kan siya magdiskurso sa Libmanan sa pagsabing itinao ni Arroyo si Dato sa Camarines Sur? Na an mga taga primer distrito igwa pa logod utang na boot ki Gloria? Iyan an mga makadisganar sa mga nakipag-ballroom dancing na ini sa Malacanang ta pag naguuli sa provincia, huli sa sobrang pag-ogma, suway sa hawak an tinataram. Bakong sa igwa pa kitang dapat laoman sa sainda, kundi ta tumba na ngani an banwaan, sainda pang iniinsulto asin sinisikaran.

May sentimental akong memorya sa Libmanan. Duman ako nagtapos nin elementarya, duman ako nakanood maglangoy, asin nagka-igwa nin “puppy love” sa sakong kaklase na garo bulawan sa Tangcong Vaca an gayon, halabaon an maitomon na buhok, an boses dai kinakapuhan ibahan nin karaoke, asin garo doros kun minadalagan. Minasayaw-sayaw an mga kawayan kun siya naagi. Nagin player siya kan provincia sa track and field kan Grade VI kami, kaiba si duwa pang ka-eskwela mi sa San Isidro. Pagtungtong ko sa Ateneo, naaraman ko na an Libmanan palan iyo an pighuhunang sentro kan nasasakupan ni Handiong, na sa memorya kan mga gurang, burubalyong inaapod na Andong, Andiong o Handong. Arog kaining mga kaaraman, kaiba an katotoohan na may baryo sa banwaan na Fundado asin mga lugar arog kan Malbogon asin Aslong, an nakakumbinse kan iskolar na si Dr. Lilia F. Realubit na sa Libmanan man nanggad nagpoon an kontrobersyal na epiko kan Bikol. Si Dr. Zeus Salazar igwa man na siring na pagtubod. Sabi niya an bolkanikong heograpiya kan Albay harayong magin kapinunan nin sibilisasyon. An LIbmanan, na yaon sa agihan kan salog na pinunan man kan tataramon na Bikol; oyon sa obserbasyon kan nobelistang si James Michener na katubuan kan sibilisasyon nagpoon sa mga lugar na harani sa salog.

Ngonian, sa pagdeklara kan Team Unity na igwa nang bagong diputado an primer distrito (nagbilang na garo kan siyo), di may bagong dato na an kadagaan na tinugdas ni Handiong. Ano man ngaya an maraot kan kabotan asin sinceridad na magserbi, garo mahapot an iba? Sa hiling ko, sinimbag na iyan sa pagtindog ni Abang Mabulo na sinasaluduhan ko an desisyon. Iyo, garo siya si Don Quixoteng nakaatubang sa mga higanteng elesi; pero sa garo magic-realist tang nasyon kun sain rinibong mga namamanwaan an naglilinya asin nagkakagaradan nganing manggana sa gugo (bola sa Tagalog, di yan bola, hah); mayong imposibleng dai mangyari. Siring man iyan sa ipinapatubod satong pantasya na pagTeam Unity o kaya si Dato an manggana(iyo na ngani sabi ninda); maiinaan an nagugutom sa satong nasyon, an mga doktor na ma-Nurse nganing mag-abroad, asin ang mga inang marilinya sa Wowowee nganing makakua nin pantongod nin bagas para sa pamanggi; asin gabos kita mabubuhay nin matiwasay sagkod pa man. (Tugtugan kaiba an bagong national anthem kan nasyon: BOOM CORRUPT CORRUPT BOOM CORRUPT CORRUPT! BOOM! BOOM! BOOM!)

Kaya idtong igwa pa man dugo ni Handiong sa saindang ugat, ano daw po kun magtindog man kamo kaiba si Abang.

Yehey! Sa wakas, naka-first naman giraray an Pilipinas. Sabi kan Political and Economic Risk Consultancy, nangengenot na an satong nasyon bilang PINAKA-KURAPTONG NASYON sa ASYA. ASYA yan ha! Take note. Mayong duda, apuera ki Gloria na as usual and true to her form, defensive na naman giraray. Dapat ining ipag-ogma kan satong mga kahimanwa.

Kun sa karawat, pirme kitang nanlalapag sa huri, ngonian kita an lalapagon kan Indonesia (na sinanglian ta na ta sinda an enot kan nakaaging taon), Vietnam, Thailand, etc.

Kun sa economic performance, pirme kitang ikapurit dawa an satong ekonomiya tinutukodan kan mga remittances kan mga OFWs, kaya sarong labor-export economy; digdi first kita. FIRST as in FIRST.

Kun sa karahayan nin record sa derechos humanos, yaon kita sa baba huli sa padakul-nang-padakul na mga ginagadan na lider istudyante, oposisyon, mga taga prensa; ngonian sa CORRUPTION, nasa taas kita.

Dapat magpapress conference an Malacanan. Ibalangibog ini. Igwa pa kitang magigibong mga Filipino afuera sa pagpaproblemahon pa kan personal na problema ni Kris Aquino. Igwa pa kitang maaabot afuera sa boksing asin billiard. Kaya tang sakupon an entablado kan kinaban. Kita an tunay na Ciudadano kan Mundo, mantang liniligan an inodoro kan mga amo sa Hong Kong o sa Istanbul. Mantang nagtitiktik kan mga takla sa barkong minalayag sa pitong kadagatan kan kinaban.
Alleluiah! The Filipino Can!

Kaya tang gibohon an papaabot na eleksyon na mangenot na naman sa DAYAAN asin BARAKALAN nin boto! Saro na naman na record iyan.

Kaya tang maging arog kan tolong kabalang sa Sirangan na DAI NAKAKAHILING, DAI NAKAKADANGOG, DAI NAKAKAPARONG, mantang padagos an pagbutbot sa kaban kan banwaan an mga elehido asin opisyal nin gobyerno, mantang padagos na nagdadakul an pagbalgar kan mga derechos kan mga ordinaryong mga namamamanwaan. Kaya ta iyan, asin saro pa iyan na magigin burabod nin onra.

Kaya ipagrokyaw ta an an administrasyon ni Arroyo. Oropakan ta nin makusogon na marhay. Congratulations!

&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&

Mayo akong duda na madadaog si Gerry Penalosa ni Daniel Ponce de Leon sa saindang laban kan nakaaging Sabado. Sa halipot na pagtaram, laban idto nin gurang asin joven asin an boksing, sarong pakawat kan mga diyos sa mga mortal na mga nilalang.
Mas interesado ako sa laban ninda Barrera asin Marquez na iyo kong pinustahan ta sa hiling ko, mas gutom siya sa titulo, may mas dakula siyang rason na maglapag nin titulo ta garo dikit an respeto saiya kan mga kapwa niya boksingero; asin ta sa huri niyang laban ki Pacquiao, pinahiling niya na kaya niyang magbangon hali sa pagkakatumba.
Oyon ako sa desisyon kan mga hurados. Mas agresibo asin mas dakul si makukusog na tama ni Marquez kaysa ki Barrera. Sa huri, ini an saindang binasehan.
Sa huri, mas nagliliwanag na an sakong kamawotan na magkaatubangan giraray si Marquez asin Pacman.
Asin boot kong manggana si Marquez.
Boot ko man manggana si Pacquiao bilang Congressman.
Para ki Manny, nganing maaraman niya na sa kinaban, dai mo puedeng pakyawon an gabos na daing nawawara sa saimong kamot.

BUKAS NA SURAT SA SAKONG MGA KAHIMANWA

i

Rehimen na naman nin bagyo
sigurado, an hambog na duros
susugoon an saiyang mga soldados
na buwalon an mga nagtitindog
na mga kahoy, bararion gabos
an sanga nin saindang pag-iriba,
patumbahon sa daga na rinaranga.
Ipawawarak niya an mga dahon
sa mga ciudad asin kabukidan
yinugyog nin panriribong asin kariribukan.
Mamandahan niya an uran
na bahaon asin sanupon
nin takot an mga namamanwaan,
Isusubol niya an mga daguldol
patoninongon an may tingog na tultol,
Ikukurit niya sa mga kikilat
an ampak asin dahas
nin saiyang matunok na badas.

Alagad, tandaan:
rona kitang nasa mata nin bagyo
asin singsing nin kalayo.
Kaya kamong hamurawon sa habagat,
kamong ornigon asin gapo sa mga angpas
kamong mga bulod na binubuhat
an mga panganoron paitaas,
kamong mga nasa linya nin pabrika,
mga kaminero, mga nagtatanom sa oma,
kamong mga minero, estudyante sa kolehiyo,
kamong mga nagsusurat sa peryodiko
asin minabareta, minaawit kan sakit asin ogma
nin namomotan tang banwa,
kamong mga obrero sa mga disyerto,
barko asin gabos na nagdayo
sa harayong daga asin destino,
madya, tukudan ta an harigi nin satong banwaan
nin satong pagkakasararo asin kaangotan.
Patindugon ta an sangribong bulod
na masabat sa rigmat nin saiyang mata,
masagop sa saiyang pagbulos.
Sa saindang mga likod, satuyang itugdok
pasirangon an saldang nin katotoohan,
an tunay tang kusog asin mana, lindong
laban sa ngirhat nin panahon.

ii

Enot man nanggad siyang maginoo
nagpapatotoo sa atubang nin mga magistrado
an nagsusurat na mga dignos,
mga kostang mariribok
tuyo sanang manraot

Alagad, dai panluyahan nin boot,
mga gamgam na may katalingkasan.
Hilinga! Dayami man lang baga siya
ginibong tawo-tawo, pantakot
sa doros asin hiwas nin oma.

iii

Luway-luway na tuminogdon an kaputikan
sa payo nin mga namamanwaan

asin saro-saro niyang ibiniklad an katotoohan
soboot gabos pangaati sana sa saiyang pangaran.

Putik na siya madaya, an saiyang paghagad dispensa
para duman daa sa dai aram na totoo an sinasabi ninda.

Putik na nagbubutbot sinda sa kaban
nin banwaan o hablok sa kapangyarihan.

Totoo na yaon sa kamot nin mga kaputikan
na ini an katotoohan, o an putik na katotoohan.

Kun kamo nariribongan na sa pagburubalyo
kan putik asin totoo, yaon iyan sa saindong payo.

Kun matudos nindo an garo arong na kuto,
iyo iyan an totoo asin dai nang ibang totoo.

iv

An ngirhat nakalunad sa motorsiklo
may plakang 1972.
Atyan na banggi, may suklob an saiyang payo
hahanapon an saindong agom, aki,
tugang, kabistado.
Daing ibang rason kundi iba
asin tinitindugan ninda an saindang rason.
Kaya magpuka
huhubaon niya an saiyang maskara
pagnahanap na niya an saiyang rason.
nin paghahanap
na katubuan, dai niya mahahanap
asin dai naman makarason.
Sa aga, an uniporme niya
inarmidol pa.
Maagi siya sa saindong atubang, sarong totoong,
mahamot na opisyal asin maginoo.
mantang saiyang kukubrahon
an pinagalan na buwis nindo.

v

Inuulian an katanosan.
Kun tulid, titikoon
kun tiko, tutulidon
nganing magsusog
sa olay niyang tanos.
sisigidon kun maalpog
an pulbos para sa satong dungo
asin nganing dai ta mahiling
sain an dagos.
Kun mapuling ka
iyan ta muklat an saimong mata.
Kun malaboy
tatambunan nin mga gapo,
kun magapo
baluson nin tinapay.
ta nakakapay.
An saiya lang nalingawan,
gabos na ining linalakawan,
minauli sa ginikanan,
an tinampong gabos tang padudumanan.

AN KAIPUHAN

Igwang naghahanap na
arog kaidtong sa Sri Lanka
ginibong sari an dinamita
asin pinasabog na kaiba siya.
Arog na kaini,
ka-desperado an kamugtakan
sa sakuyang banwaan.
Hali an ideya
sa mga suhay an hawak
sa daga o sa payo
na garo an pakikipaglaban
puedeng gibohon sa lumhok nin tukawan
o pagmamando sa harayo.
May sabatan na tinampo
an kapangyarihan asin payo.
Sa daan tang epiko,
pinag-adalan ni Bantong
an kaluyahan ni Rabot
na kinatatakutan nin kadaklan.
Natuturog ini pag-aldaw,
kaya duman niya pinugutan
dangan pinahiling an payo
sa banwaan:
sa gibo asin payo
kita mamumungnan
asin magrurukyaw!

SISIG

Bulanos na an liwanag nin mga bombilya,
garo kamot nin anghel de la guardia
na nagpapaumay sa kamunduan
na nasa lalawgon
kan mga nagbebelar saiya,
natumbang beynte anyos pa sana
sa giyera sa ngaran ni Allah.
Sa samong lamesa, pigaablada
kan nakabitis na kusinero
an soboot espesyal niyang giso:
hutok nin orig na ginamos
sa mayonnaise, kumpletos rekados
asin pinalipot sa ref.
Sa TV, pinahiling an inambush
na soldadong Amerikano sa Tikrit
warak an payo sa tinampo.
Dai nanggad ako nagdutdot pa
sa pighahambog ni chef sa lamesa.

HARANI SA GROUND ZERO

Kun tano ta dai ako nagparetrato
sa tongod kan Ground Zero
siguro ta hiling ko bakong destino
nin turista an lugar nin sobrang
sakit nin kadaklan.
Siguro, dai naman akong namamatian
afuera sa garo enot ko kaidtong pagkamungnan,
kan mahiling ta an mga imahen sa CNN.
Ngonian, garo mayo naman
garo parte na lang idto kan taob-ati nin buhay,
arog kan taas-baba kan stocks sa Wall Street
o baka habo ta lang magiromdoman
an ngirhat na kaya kan katawhan,
siring kaidtong mga nakawararak na bangkay
nin mga Filipino sa mga lumang stereo-views
kan giyera laban sa mga Amerikano
na kinopya ko sa Library of Congress kasubago.

Tagbuswak ngonyan sa sakong kinakamugtakan alagad, taglipot sa sakong banwaan na binayaan. Igwa akong pangaturugan na siya man ngonyan magkaigwa nin pagugbos sa saiyang kadagaan, kabukidan asin kadagatan, sa saiyang mga oma, salog, danaw, mga bulod. Nagigiromdoman ta kan basbasan an satong rona nin makusogon na bagyo asin an satong mga lideres an inaasikaso iyo an Cha-cha, sarong pansasalamanka asin pagsasamantala kan Konstitusyon nganing padagos na madukot an saindang lubot sa tukawan nin poder. Bagay an terminong ini nin bayle bilang deskripsyon kan saindang klase nin politika, atras-abante, na iyo man an kamugtakan kan satong rehiyon dangan ugaring, puros atras an nangyayari. Ngonian, na an Dakulang Sirko na iyo an eleksyon yaon na naman, pinaparadahan kita kan mga sirkero asin mga salamangkero na inaatang an saindang serbisyo para sa kauswagan kan banwaan. Nadangog ta na an saindang pangapodan sa mikropono kasudma. Nagdangog kita alagad hilinga an satong rona.

Nagpapahiling sana na dai ta dapat iaasa an satong rehiyon sa mga politikong linulumot na an lubot. Mahal asin mapapasaon an Bikol nganing bayaan lang sa saindang kamot. Panahon na garo na magisip kita nin alternatibong direksyon para sa satong rehiyon. Mahali ini sa kolektibong panan-aw asin pangaturugan kan mga ordinaryong namamanwaan, mga grupo sa civil society, mga intelektwal, mga yaon sa akademya, mga obrerong kultural, idtong igwang pagranga asin pagmakulog sa rehiyon. Siguro mabibilog ini sa sarong Kongresong Bikol, kun sain an may siring na pagtubod pag-orolayan an saindang pangaturugan para sa rehiyon.

Tama na an panahon na itinao ta sa satong mga lideres asin nagbabalangibog na mga salbador. Nagpalya sinda. An satong kinaagahan yaon sa satong mga kamot. Ta ano ta iaasa ta sa sarong politiko an kun paano mapaparambong an tinanom kun dai ngani ini nakalusbog pa sa oma? Ano an magigibo kan artista, adbenturista o mga ideolohista na dai ngani tataong magdistingo kan realidad asin pangaturugan? An enot iyo kun nagbuburok-burok an saimong tulak. An huri iyo kun hinuhunang ini tanog lang nin jukebox. Sinda an nagpapadangog sato sa jukebox, sa panahon nin iPod, mantang nagugutom kita.

Sa puntong ini, dakul an magiginibo kan yaon sa sektor kultural. Sa paagi kan saindang isusurat, ipipinta, kakantahon o babaylihon, maipapahiling ta an mga pangaturugan na ini. Igwa nang tagbuswak sa sektor na ini, orog na sa literaturang Bikol na nagpoon kan mga huring dekada kan 80. Alagad, an saindang boses nadadangog pa lang sa saindang sirkulo asin sa nagkakaperang akademya. Kaipuhan na maabot ninda an mga ordinaryong mga namamanwaan kun makaka-kontribuer sinda sa pangaturugan na ini. Siguro, sa paagi man kan pagmato asin pagmangno, magin pagbago kan klase o pinangangarugan nin saindang sinusurat o kun para ki isay an saindang sinusurat. Siring man kaini an nangyayari sa sektor kan mga pintor na an paghiling kan funksyon kan arte iyo an sinasabi kaidto ni Picasso, na arteng pansamno sa lanob nin mga apartment. Sobra pa ka-romantiko ki Romeo ni Shakespeare an satong mga pintor, garo baga perpekto pa an korte kan Mayon sa saindang mga kanbas na garo dai nang ibang tema na puedeng tukaron sa saindang mga gibo manongod sa Bikol, na garo dai rinarabrab an Rapu-Rapu o kaya binabaha an mga oma pagabot nin makusog na bagyo. Si Wilson Belarmino naghanap nin ibang dalan asin medium sa saiyang arte, siguro saro ining puedeng susugan man kan iba. Sa musika, kaipuhan tang magkaigwa nin bagong Carmen Camacho asin bagong mga kanta na mapukaw sato bako sa Sarong Banggui kundi sa sarong Bagong Aga. Bakong sarong kurahaw sanang Ako Bikolano kundi sarong mapaliwanag kun tano. Sa akademya, aktibo an mga iskolar, istoryador, pilosopo, paratukdo, teolohistang arog ninda Danilo Gerona, Wilmer Tria, Philip Bersabe, an grupo ninda Stephen Totanes sa Sorsogon, an espuerso ni Jazz Llana sa Aquinas nganing maipaliwanag o taan liwanag an satong nakaagi, an satong inaagihan sa presente sa paagi nin saindang mga sinusurat o kaya pinapasali. Tinataan ninda nin hararom na perspektibo, pagiisip asin gamot an satong realidad bilang mga Bikolnon. Alagad, dai sinda dapat makontento sa momento. Dakul pang hapot na dapat na ihapot para sa Bikol, para ki isay an kasaysayan, ano an satong pilosopiya sa espasyo asin nahihiling daw kan mga Bikolnon an saiyang Kaglalang sa arin man na espasyo nganing ikonsiderar na an paglapas sa daga sarong paglapas sa kaggibo kaini?

Kaipuhan na masusteniran an pagbuswak na ini, kun makakataong alternatibong bisyon an mga yaon sa sektor intelektwal. Nakaatubang sinda sa puersa kan pagiisip na nabilog kasabay kan pagbilog man kan sistema kan satong gobyerno, sa sistema politikal, alagad may ugat sa lumang sistemang feudal. May haloy na ining kabatiran, boot sabihon may ginurangan na, may tradisyon. Digdi man dapat labuton an kabilugan kan botog nin saindang pilospiya. May mga lokal na gobyerno na digdi sa Bikol na nagpahiling nin karahayan nin pagpapadalagan nin gobyerno o good governance. Naipahiling ninda na - kaya tang mga Bikolnon. Alagad, orog ining mapapatunayan na marahay ining saindang eksperiencia sa pagpapadalagan nin lokal na gobyerno kun mapapa-otob man ini sa ibang banwaan o lugar sa rehiyon. Siguro, an eksperienciang ini asin liderato, katabang an manlaen-laen na sektor nin namamanwaan, an puedeng mangenot o makatabang man sa pangaturugan na ini.

Saro kan nangenot kan inaapod na Harlem Renaissance, o panahon kan pagbutwa kan mga tawong may kolor sa Amerika kan mga dekada 20 iyo si Langston Hughes asin sabi niya:

Kaputan tang higot an mga pangaturugan
ta kun an mga pangaturugan maghali
an buhay sarong omang ilado,
pano-pano nin yelo.

Kaputan tang higot an mga pangaturugan
ta kun an mga pangaturugan magadan,
an buhay sarong gamgam
na an bararing pakpak dai maikampay.

Mangaturugan kita para sa Bikol asin taan ta ini nin katotoohan, ngonyan!

Saro kan kaibahan ko sa Batch 2005 kan mga International Ford Foundation Fellows an nagiromdoman ko kan madalan ko an pelikulang ini ni Benji Garcia. Si Jovel Ananayo Tourism Officer kan provincial government kan Ifugao, nagaadal man ngonian digdi sa Estados Unidos nganing mapuho an orog pang pagkaraot kan bistado sa mundong Banawe Rice Terraces o inaapod nindang pay’o. An Batad, Batad sa Paang Palay sa kompleto kaining titulo, saro kan mga partisipantes asin solamenteng hali sa Pilipinas, sa ginigibong Cinequest Film Festival digdi sa San Jose, Ca.; saro ining international film festival. (Sa pagbukas kaini kan sarong semana, an tampok na pelikula iyo an obra ni Mira Nair, an saiyang adaptasyon kan nobela ni Jhumpa Lahiri na may titulong The Namesake, na nanggana nin Pulitzer Prize.) Sinimbag kan Batad an duwang pangenot na dahilan kan pagkaraot kan pay’o. Enot iyo an mga darakulang bulati na garo minalabot asin minataong dalan sa dagos na pagkabulwag kan mga tambak o pilapil kan pay’o. Mantang dai ipinahiling kun gurano kadakula ini, pinasalom man sa mga paradalan an epekto kaini sa pay’o duman sa eksena na higos na piglilinig ninda Gina Alajar (sa papel nin sarong inang Ifugao na nakagakod sa harong asin tradisyon kaini) an tambak. Nagpahiling ini na bakong bilang documentary an katuyuhan ni Garcia para sa pelikula kundi sarong bilog na istorya nin sarong komunidad asin kun paano ini naapektuhan kan pagbabago na nangyayari sa kapalibutan kaini. An pagbabago nag-abot sa kamawotan ni Ag-ap (na pinapelan ni Cris Galura sa inosente pero may katudan na pagarte) nganing magkaigwa nin padis nin pangharabas na sapatos. Sa kamawotan na ini nagitok an istorya kan pelikula na garo dinara talaga ni Galura, kaya dai ako nagngangalas na siya palan an napiling Best Actor kan 2006 Philippine Film Festival kun sain napili man an pelikula para sa Best Screenplay. Afuera sa mga dikit na teknikal na riparo (halimbawa sa dubbing kan tinataram ni Alajar na digdi garo dai maray napahiling an bistado niyang kakayahan sa pagarte asin tanog - garo nagin eskaparate an pelikula nganing ipadangog an manlaen-laen na instrumento kan mga Ifugao na nagsusurusangli asin minalataw sa masunod na eksena); sa kabilugan matanos an pagkakagibo kan pelikula na saro man kan mga rekomendado kan mga kritiko digdi.